Voordat de bom valt


Ik was met wat vrienden aan het kletsen op de dag dat de gebroeders WTC op relatief simpele doch effectieve wijze met de grond gelijk werden gemaakt. Terwijl we vol spanning naar de radio luisterden, konden we het (net als de rest van de wereld) niet laten om druk te filosoferen over een eventuele Derde Wereldoorlog. Zou het nu dan komen? Had Nostradamus dit niet voorspeld? Had hij niet beter zijn mond kunnen houden? Zou Spielberg de filmrechten al hebben opgekocht? Is Goede Tijden, Slechte Tijden vanavond nog wel op tv? En over GTST gesproken, zou het geen ramp zijn als er straks met atoombommen werd gegooid?? Als we dat overleven, krijgen onze kinderen dan geen 4 ogen (kan handig zijn!) en 2 neuzen als gevolg van de radioactieve straling?

Bij het schrijven van dit eh… schrijven, lijkt het er inmiddels niet meer op dat er een WOIII zal komen. Zo’n beetje elk land ter wereld heeft zich achter de VS geschaard in de strijd tegen het terrorisme, gepersonificeerd door de immer afschrikwekkende Osama bin Laden. Nostradamus scheen inderdaad iets dergelijks voorspeld te hebben. Misschien heeft hij Osama wel op ideeën gebracht en had hij dus inderdaad beter zijn mond kunnen houden. Of Spielberg de filmrechten al heeft opgekocht is mij nog onbekend, maar het lijkt me sterk dat Bin Laden recentelijk naar Hollywood is gereisd om zijn handtekening onder een contract te zetten. GTST was voor zover ik weet inderdaad afgelast. En dan die atoombom nog… Tsja, gezien het feit dat de Taliban al niet tegen de conventionele wapens op kan en ze nu toch al bijna uitgeroeid zijn, lijkt het me sterk dat er nog met atoombommen gepingpongd zal worden. Desalniettemin is het toch interessant eens te kijken naar het wapen dat velen zo tot de verbeelding spreekt…

De werking
Allereerst lijkt het me nuttig om eens te kijken hoe een atoombom nu eigenlijk werkt. In principe hoort dit voor velen op de middelbare school al behandeld te zijn, maar gezien de halfwaardetijd van de kennis die ik bij geneeskunde heb opgedaan, lijkt het me nuttig dit even op te frissen. 
Een atoombom werkt op het principe van kernsplijting. Wat houdt dit principe in? Nou, het is eigenlijk heel simpel. Men neme een neutron, een neutraal geladen kerndeeltje dus. Men neme vervolgens ook een molecuul van bijvoorbeeld het (redelijk stabiele) uraanisotoop 235U (het getal staat voor het aantal deeltjes in de kern van het atoom, protonen en neutronen). Wat men vervolgens doet, is het neutron op de kern van het molecuul afschieten. Daarme wordt 236U verkregen, wat hartstikke instabiel is. Deze kern gaat dan ook meteen splijten, waarbij een flinke dosis energie vrij komt. Simpel principe, makkelijk thuis te doen. Met 1 kg uranium kun de vaatwasser voor de rest van je leven laten draaien, dus je hebt er nog wat aan ook. De slimmen onder ons zullen inmiddels wel begrepen hebben dat een kerncentrale op deze manier energie opwekt. De minder slimmen weten dat nu. Maar behalve de vaatwasser erop te laten draaien kan de energie dus ook voor minder plezierige doeleinden worden gebruikt. 
Nu lijkt het misschien niet erg efficiënt om elke kern apart met een neutron te bestoken en dat is het ook niet. Gelukkig hoeft dat ook niet. Bij kernsplijting blijkt er namelijk een kettingreactie plaats te vinden. De kern die gespleten wordt, valt uit elkaar in 2 kleinere kernen en een paar neutronen. Deze neutronen die vrijkomen, kunnen weer doorschieten naar andere kernen om zo een compleet domino-effect te laten ontstaan. Dit gaat uiteraard zo door tot de splijtbare kernen op zijn. Op deze manier kan er in zeer korte tijd een zeer grote hoeveelheid energie worden gecreëerd en dat is natuurlijk precies wat er bij een atoombom gebeurt. Een grote energieontlading in een relatief kleine ruimte levert uiteraard een gigantisch explosie op. Het is handig dit in je achterhoofd te houden als je je vaatwasser op uranium wilt laten draaien. 

De Effecten
Nu we weer weten hoe het bommetje werkt, zullen we onder de loep nemen wat er precies aan schade wordt aangericht. In principe is de schade driedelig.

Ten eerste: de luchtdrukgolf van de explosie. Net zoals bij een normale bom, veroorzaakt de explosie een enorme luchtdruk. Een kernbom kan echter enkele duizenden malen krachtiger zijn dan een normale bom, dus je kunt je wel bedenken dat er weinig huizen meer overeind zullen staan. Hetzelfde geldt trouwens voor mensen. 

Ten tweede wordt er door de flinke hoeveelheid energie natuurlijk een gigantische hittestraling ontwikkeld, wat ervoor zorgt dat de weinige huizen die nog overeind staan, wel in vlammen zullen opgaan. Ook hier kun je “huizen” natuurlijk vervangen door “mensen”.

Het derde en meest tot de verbeelding sprekende effect is natuurlijk de radioactieve straling die vrijkomt als onze grote vriend terechtkomt. De neutronen- en gammastraling die ontstaat, richt geen materiele, maar wel biologische schade aan. Oftewel, door de acute straling kunnen alle levende wezens binnen enkele minuten tot weken het loodje leggen. Hier blijft het echter niet bij. Na de explosie komen er radioactieve deeltjes in de atmosfeer terecht en kunnen (eventueel na door de wind over grote afstanden geblazen te zijn) weer neerslaan en zo een heel gebied “radioactiveren”. Hierbij ontstaat er niet alleen gamma-, maar ook bèta- en alfastraling. Hoe groot de consequenties van dit Griekse alfabet zijn, hangt natuurlijk af van de sterkte en de halfwaardetijd. 

Nu is het trouwens zo dat er verschillende soorten kernbommen zijn, die de bovengenoemde effecten in verschillende mate tot expressie brengen. Zo zal een waterstofbom (die trouwens volgens het principe van kernfusie werkt) meer druk- en hitteschade toebrengen en weinig stralingsschade, terwijl de neutronenbom juist weinig materiele en veel biologische schade veroorzaakt.

Straling
Zoals ik al eerder heb gezegd, het derde effect van de atoombom is het interessantst. Natuurlijk is het leuk om te zien uit hoeveel stukjes een menselijk lichaam kan bestaan en wat er allemaal niet weg kan branden in je lichaam, maar het spannendst blijft toch wel het “onzichtbare” gevaar.
Alfa- en bètastraling leveren alleen gevaar op bij direct contact (in de vorm van brandwonden), dus we zullen ons maar richten op gammastraling. Wat doet deze met je?

Zoals we hebben gezien is er een vroeg en een laat effect van straling. Het vroege effect betreft het effect op de weefsels, met name op het water. De straling tovert het water (via tussenstappen en door het botsen van deeltjes enzo) om in OH radicalen. Dit is niet zo prettig, omdat OH radicalen een nogal vernietigende werking hebben. Aangezien een mens toch uit een flinke hoeveelheid water bestaat, kan dit behoorlijk aangrijpend zijn.

De lange termijn effecten liggen natuurlijk op genetisch niveau. Straling kan ook een vernietigend effect hebben op het DNA. Neutronen en fotonen banen zich een weg door de celkern en schoppen al die netjes gerangschikte chromosomen helemaal in de war. De neutronen en electronen vliegen van links naar rechts en het resultaat is schade aan de stikstofbasen, breuken in het DNA en het ontstaan van verkeerde DNA-eiwitverbindingen. Natuurlijk ontstaat dit soort schade dagelijks en heeft de cel normaal gesproken genoeg mechanismen om de boel te herstellen, maar je kan voorstellen dat bij een overdosis aan schade, deze herstelmechanismen het niet meer aankunnen. Ze kunnen het niet meer bijhouden of ze gaan fouten maken (het zijn net mensen!), wat dus kan leiden tot mutaties in het DNA. Dit kan dus tot maligne ontaarding van cellen, orgaanstoornissen, eiwitafwijkingen, noem maar op. Als de geslachtscellen het slachtoffer zijn dan is het doembeeld van de gemuteerde kinderen compleet.

De praktijk
Al dat gefilosofeer over wat er eigenlijk allemaal kan gebeuren als er een atoomoorlog komt, is natuurlijk erg leuk. Maar wat is nu realistisch en wat niet? Helaas kunnen we een redelijk duidelijk antwoord geven op deze vraag, aangezien Amerika zo vriendelijk is geweest dit destijds op Japan uit te testen. De resultaten zijn inderdaad enigszins voorspelbaar. Het blijkt dat de overlevenden van Hiroshima en Nagasaki in verhoogde mate last hebben van maligniteiten en dan vooral leukemieën. Ook bleken ze meer last te hebben van staar en een te sterke werking van de bijschildklier. Kinderen bleken tevens last te hebben van een vertraagde groei en ontwikkeling. Ook mensjes die in de baarmoeder waren blootgesteld aan de straling hadden daar last van, evenals chromosomale en aangeboren afwijkingen. Opvallend genoeg hadden de kinderen van de overlevenden helemaal geen verhoogde kans op afwijkingen. Op de één of andere manier zou dat dus moeten betekenen dat geslachtscellen een beter repairmechanisme hebben, of minder gevoelig zijn voor straling. 

Conclusie
En dan kunnen we nu eindelijk antwoord geven op de nog openstaande vragen. Het zou dus inderdaad een ramp zijn als er met atoombommen gegooid zou worden. Behalve dat je dan echt een artsentekort zou hebben (deels omdat er meer patiënten zijn, deels omdat veel artsen in stukjes op de grond liggen) en de waarde van de grond flink daalt, krijg je ook op lange termijn een flinke vermindering van levensduur en -kwaliteit. En of de kinderen van de overlevenden vier ogen en 2 neuzen zullen krijgen? Misschien, maar de kans dat het door de bom komt is miniem.

Dit stuk is in bewerkte vorm overgenomen uit O’Dokter #5 2001 30e jaargang

Vishal Hira

Bronnen:
– www.atoombom.cjb.net
– Pronk et. al. Medische Genetica. 5e druk, 1994. Utrecht: Bunge
– Kodama K, Mabuchi K, Shigematsu I. A long-term cohort study of the atomic-bomb survivors. J Epidemiol. 1996 Aug;6(3 Suppl):S95-105.

Reacties

Schrijf een reactie

Login/Register access is temporary disabled