Indiase architectuur op kruispunt
Mumbai is een stad die wordt verscheurd door miljardeninvesteringen in compleet nieuwe stadsdelen en de slumcultuur die elke restruimte vult met de overlevingsdrang van altijd weer nieuwe rechtelozen en waar het normaal is dat kinderen hun armen worden geamputeerd om daarmee zieliger en dus kansrijker te zijn als bedelaar. Op het KRVIA, waar de discussie werd aangejaagd door drie introducerende lezingen van Anirudh Paul, Rohan Shivkumar en ondergetekende, stond dan ook het huisvestingsvraagstuk centraal en de wijze waarop de architectuurdiscipline daarop een antwoord had. Maar daarachter schemerde de kwestie of er met die kwestie roem was te vergaren. En opnieuw werd een tweedeling binnen een jonge generatie duidelijk: zij die het vak beoefenen om zichzelf te ontwikkelen en er individuele roem mee te vergaren, en zij die zich als dienaar zien van een vak dat een bijdrage kan leveren aan het verlichten van het lot van velen.
De nog levende architect Oscar Niemeyer bewees dat de al bijna even oude en steeds weer opgevoerde tegenstelling tussen modernisme en menselijkheid niet principieel is, maar slechts een kwestie van mislukte architectuur (of van conservatieve propaganda, dat kan ook). Architectuur die wel lukt, is in staat de mens van nu met het visioen van morgen te verenigen. Wie wel eens onder de eindeloze luifel in Parco Ibirapuera te Sao Paulo heeft gelopen, weet dat niet de stijl de doorslag geeft, maar het geboden programma. Als het leven een feest is, deel je het graag met anderen en geef je het graag door. Wat Niemeyer in veel van zijn architectuur tot uitdrukking bracht, vatte hij op zijn verjaardag nog eens krachtig samen. Terwijl hij een lintje van het Franse Légion d’Honneur kreeg opgespeld, sprak hij de woorden: ‘deze wereld is niet eerlijk; wat haar desondanks rechtvaardigt heet solidariteit’. In een land waar vierhonderd miljoen mensen in sloppenwijken leven en nog eens zo’n aantal daar maar net aan kunnen ontsnappen, is er vanuit dit gedachtegoed voor de architectuur veel te doen. Voor wie dit nog niet genoeg motivatie biedt, is het goed te weten dat het land zich ook aan het begin van een geweldige economische spurt bevindt, met de daarbij horende bouwkoorts, die zich door geen regelgeving, publiek belang of gezond verstand laat temperen. De gevolgen zijn bijvoorbeeld een chaotische trek naar de megasteden, een totaal verstikte infrastructuur, een permanente smog, een proces van ten aanzien van de opengebleven openbare ruimten, een snelle erosie van locale bouwtradities, een gigantische toename van de CO2-uitstoot, en zo verder.
India, ga er maar aanstaan. En dan wil je architect worden en vraag je je af: word ik onderdeel van het probleem of van de oplossing? De scholen worden niet langer bevolkt door studenten die voor architectuur gekozen hebben, maar door een elite die een loodzwaar universeel staatsexamen heeft gehaald en vervolgens van staatswege wordt doorverwezen naar eliteopleidingen. Gepusht door ouders en sociale omgeving gaat het eerst en vooral om het kunnen behalen van een zeer hoge levensstandaard en maatschappelijk respect, pas daarna om de inhoud van je werk. Oudere docenten zien het dan ook als hun taak om dit soort studenten alsnog tot ‘architectuur met een missie’ te verleiden, in plaats van een faciliterend bedrijf binnen de vastgoedsector. Dat dit een moeizaam proces is, bewees de discussie in Delhi, waar zich op de vraag welke ambities je als architect kon koesteren, de meningen zeer uiteenliepen. Sommige studenten lieten doorschemeren hun tijd onder de hoede van de docenten ‘oude stijl’ slechts uit te zitten om zo snel mogelijk de oversteek naar snelle projectontwikkeling te maken. Anderen waren juist van mening dat de Indiase tradities van hergebruik, natuurlijke ventilatiesystemen, milieuvriendelijk produceren en dergelijke, de ingrediënten konden worden van een renaissance die de wereld versteld zou doen staan. Het is meer dan de botsing van twee mentaliteiten. De consequenties van elk van de twee keuzes is enorm.
Raken de grootste talenten verbonden aan de productie van eenmalige gebouwen, iconen in de stad als uitzondering op de armzalige regel, of verbinden zij zich met grootse doelen die de hele samenleving aangaan en weten zij aldus die regel op hoger niveau te brengen? Er zijn weinig plaatsen ter wereld waar die keuze zo’n verschil maakt als in Mumbai. Of in India als geheel, waar in iets abstractere zin deze levenskeuze centraal staat in het grootste televisiespektakel van dit moment: de zoektocht naar de grote leider in Lead India. Maar als vraag kan ze natuurlijk overal ter wereld gesteld worden.



