Afghanistan: geen kerkhof, maar een stootkussen


Wie de Koh-i-Noor bezat, was de machtigste persoon in de regio rondom Afghanistan. Tenminste, zo leek het tot medio negentiende eeuw. De enorme diamant – waarschijnlijk in de dertiende eeuw gedolven in India – was een gewild pronkstuk voor heersers in deze streek en verwisselde regelmatig met geweld van eigenaar. Sinds 1849 is de edelsteen in het bezit van het Britse koningshuis, maar dat heeft de Britten niet geholpen in de afgelopen twintig jaar, toen ze aan de zijde van de Verenigde Staten de Taliban bestreden.

President Biden en met hem talloze commentatoren concludeerden eind vorige maand zuchtend: Afghanistan is een graveyard of empires. Britten, Russen, Amerikanen: iedereen bijt er in het stof. Willem Vogelsang moest op zijn beurt zuchten toe hij dit cliché hoorde. Hij deed veel veldwerk in Afghanistan, werkte tot eind vorig jaar als adjunct-directeur bij het International Institute for Asian Studies in Leiden en publiceerde meerdere boeken over de geschiedenis van het geplaagde land. „Het is een romantische, maar weinig zinvolle karakterisering.”

“/>

Momenteel legt Vogelsang de laatste hand aan een boek over het negentiende-eeuwse Afghanistan: A First Glimpse of Afghanistan: Nineteenth Century Prying Eyes on an Exotic Land. „Afghanistan is geen kerkhof van grootmachten, of een land of bones, zoals je ook wel hoort. Wie dit als een continuüm ziet van de negentiende eeuw, toen de Britten er binnenvielen, via de Sovjet-Unie in de twintigste eeuw, tot de Amerikanen in deze eeuw, snapt de geschiedenis niet. Je kan dingen leren van het verleden, maar dat moeten dan wel de juiste dingen zijn. Niet dit soort gemeenplaatsen over de onoverwinnelijkheid van Afghaanse strijders.”

Hoe zou hij Afghanistan dan wel definiëren? „Als een bufferstaat. En daarover laat de negentiende eeuw ons wel interessante dingen zien.”

The Great Game

Afghanistan verscheen als zelfstandig land voor het eerst rond 1750 op de kaart. Ahmad Shah Durrani stichtte toen een rijk dat naast het huidige Afghaanse grondgebied ook delen bevatte van Iran en India. Vogelsang: „De Iraniërs in het westen, de Oezbeken in het noorden en de Indische Mogols in het zuiden hadden de regio rondom de bergketen Hindoekoesj beurtelings tot hun invloedsgebied gerekend, maar zij waren op dit moment verzwakt. Daardoor konden de Afghanen – en dan met name het dominante volk van de Pashtun – zich aan vreemde inmenging onttrekken. Ook vóór de komst van westerse grootmachten functioneerde het land dus als stootkussen, maar dan tussen de regionale rijken.”

Het Afghaanse koninkrijk floreerde enige tijd, totdat interne conflicten en oorlogen met de Sikhs in het noorden van India aan het begin van de negentiende eeuw voor grote instabiliteit zorgden. Dat gebeurde precies op het moment dat de gulzige blik van Europa zich naar dit deel van de wereld wendde.

In 1807 had de Franse keizer Napoleon namelijk vrede gesloten met Rusland. Onderdeel van het vredesverdrag was de Russische belofte om het koloniale rijk van Napoleons aartsvijand Groot-Brittannië te bedreigen, en dan met name kroonjuweel India. Hiermee ging The Great Game van start: de strijd tussen Rusland en de Britten om invloed in Afghanistan en de rest van Centraal-Azië. Het werd geen reguliere oorlog, maar een schaduwgevecht dat vooral door avonturiers werd geleverd. De term ‘Great Game’ kwam bijvoorbeeld uit de koker van Arthur Conolly, een Britse soldaat, schrijver, ontdekkingsreiziger en spion die in 1842 werd onthoofd in Oezbekistan.

Op een laag pitje

In het begin van de negentiende eeuw stond dit conflict nog op een laag pitje, zegt Beatrice de Graaf, hoogleraar internationale en politieke geschiedenis aan de Universiteit Utrecht. „De Britten zaten toen voor de handel in Afghanistan. Groot-Brittannië was een reluctant empire, een onwillig imperium, maar daar kwam vanaf de jaren dertig verandering in. De dreiging van Rusland was toen niet gegroeid, maar opkomende koloniale honger van de burgerij – ook in de pers – maakten dat Britse politici zich toch wilden laten gelden.”

Lord Auckland, de gouverneur-generaal van India, was volstrekt panisch over mogelijke Russische inmenging in Afghanistan. Toen hij in 1837 vernam dat een Russisch gezantschap de Afghaanse emir Dost Mohammed bezocht, stuurde hij een brief op poten waarin hij een ultimatum stelde: stuur die Rus weg, of wij gooien hem eruit – samen met u. De gezant vertrok, maar Auckland was niet meer te houden. Hij besloot een rivaal van Dost Mohammed op de troon te zetten. Begin 1839 trokken de Britten Afghanistan binnen.

IJzeren Emir

„Het werd uiteindelijk een catastrofe”, zegt De Graaf. De Britse invasiemacht werd in 1842 compleet vernietigd, maar de oorlog was vooral een ramp voor de Afghanen zelf, benadrukt ze. „De mogelijke ontwikkeling naar een meer stabiele staat kreeg een klap. De term The Great Game vind ik daarom eigenlijk ongepast. En eurocentrisch, want ook Iran en India speelden een rol in Afghanistan aan het begin van de negentiende eeuw.”

Dat de Britten na 1842 niet meteen terugsloegen, had niets te maken met de onoverwinnelijkheid van de Afghaanse strijders, zegt Vogelsang. „Het geld in Calcutta, waar het Britse gezag in India zetelde, was op. En er was in Afghanistan weinig rijkdom te halen, dus het was onverstandig te veel te besteden aan een oorlog daar. Pas tijdens de Tweede Brits-Afghaanse Oorlog [van 1878 tot 1880] schoven de Britten de zoon van Dost Mohammed aan de kant en zetten Abdoer Rahman Khan op de troon. Die zorgde voor een lange periode van rust. Zijn bijnaam was de IJzeren Emir, dus het mag duidelijk zijn dat dit niet met zachte hand ging.”

“/>
De desastreuze Britse oorlog in Afghanistan van 1839-’42 verbeeld: The Last Stand of the 44th Regiment at Gundamuck, 1842 van William Barnes Wollen.
Afbeelding Tate Modern

De Great Game werd ook minder spannend omdat Europese landen bij het Congres van Berlijn in 1878 veel kou uit de lucht haalden, zegt Beatrice de Graaf. „Deze bijeenkomst was onderdeel van wat we het Concert van Europa noemen, het stelsel van congressen – begonnen in Wenen in 1815 – waarmee de Europese grootmachten hun onderlinge verhoudingen in balans hielden. Ze hadden daarbij geen oog voor naties die in dezelfde tijd buiten Europa vorm kregen, zoals Afghanistan.”

Een vreedzame tijd

De Aziatische detente tussen de Russen en de Britten kreeg zijn beslag in 1907, precies een eeuw na het verdrag tussen Napoleon en Rusland dat het spel op de wagen had gebracht. De Graaf: „Er werd afgesproken dat de Kaukasus tot de invloedssfeer van Rusland behoorde en Afghanistan tot de Britse invloedssfeer. Daarmee was de status van het land als bufferstaat officieel geworden.”

Vanaf 1880 tot 1970 beleefde Afghanistan ondertussen een vreedzame tijd, zegt Volgelsang. „Er waren nog wel gewelddadige episodes, zoals een burgeroorlog in 1928-29. Daarbij zette de Britse RAF de eerste luchtbrug uit de geschiedenis op om zeshonderd Europeanen uit Kabul te evacueren. Maar verder ging het er in de twintigste eeuw beter aan toe in Afghanistan dan in Europa, met zijn wereldoorlogen.”

“/>
Cartoon uit het satirische tijdschrift Punch uit 1929 over de evacuatie door de RAF van vijfhonderd westerse burgers uit Kabul, toen daar een burgeroorlog woedde.
Afbeelding Punch Cartoon Library/TopFoto

Wrang genoeg liep het mis toen het land in de jaren zestig ging experimenteren met democratie, aldus Vogelsang. „De goed opgeleide jongeren splitsten zich toen in twee kampen: islamisten en marxisten. Beide groepen waren modernisten, dat wil zeggen ze wilden met de staat hun idealen verwezenlijken.”

Het is voor andere landen nooit de moeite waard geweest om Afghanistan écht te koloniseren, zegt Vogelsang. „Er was daar niks wat de grootmachten wilden hebben. Dat is nu wel anders, met alle zeldzame mineralen in de grond. Je ziet China zich in een positie manoeuvreren om daar de hand op te leggen, terwijl Pakistan natuurlijk al langer probeert het land te controleren via steun aan de Taliban. Afghanistan zit nog altijd klem tussen de buurstaten en grootmachten. Dat is dus niet veranderd sinds de negentiende eeuw.”



Lees verder op:
https://www.nrc.nl/nieuws/2021/09/10/afghanistan-geen-kerkhof-maar-een-stootkussen-a4057890

Reacties

Schrijf een reactie


Let op. Het e-mailadres is niet verplicht maar hou er rekening mee dat deze wel gepubliceerd.

Login/Register access is temporary disabled