In de oud-koloniën wordt niet alleen gerouwd om Elizabeth II


In de zeventig jaar dat koningin Elizabeth II op de troon zat, brokkelde het Britse Rijk dramatisch af. Zij hield zich afzijdig van politiek en bleef stil over de ontwikkelingen in haar rijk – een zwijgen dat zij tijdens haar hele heerschappij heeft volgehouden.

Dat wordt haar in veel voormalige koloniën zeer verweten. Politiek gezien moesten de nieuwe staten zich op het wereldtoneel zien te verhouden tot het Verenigd Koninkrijk, maar ondertussen wordt er in het publieke debat steeds nadrukkelijker gesproken over de verschrikkingen van de koloniale overheersing. Om Elizabeths dood werd niet overal ter wereld gerouwd. d.

India

Op zondag, de nationale dag van rouw voor koningin Elizabeth in India, hangen de vlaggen in hoofdstad Delhi halfstok. Maar in het centrum van de stad heerst vooral een vrolijke stemming. Duizenden mensen, velen feestelijk gekleed, komen een dagje kijken naar de India Gate, het bekende nationale monument dat na herontwikkeling van het omliggende stadsgebied weer is geopend.

Tot vorige week heette de ceremoniële hoofdweg die ernaartoe leidt nog de Rajpath, een Hindi-vertaling van King’s Way, zoals de weg onder Britse heerschappij heette. Bij de triomfboog stond ooit George V, koning van het Verenigd Koninkrijk en keizer van Brits-Indië, op de sokkel. De boulevard heet nu Kartavya Path, een naam die aan burgerplicht refereert. Er staat een nieuw, meer dan levensgroot standbeeld van een Indiase vrijheidsstrijder.

Toen hij donderdagmiddag de boulevard heropende voor het publiek, verkondigde president Narendra Modi „het symbool van slavernij” in de Indiase hoofdstad te hebben „uitgewist”. Enkele uren later twitterde hij condoleances aan het Britse koningshuis. Hij bewaart warme herinneringen aan Elizabeth II, die hem tijdens een bezoek in het Verenigd Koninkrijk eens haar huwelijkscadeau van Mahatma Gandhi had laten zien – een zakdoek.

„Nationale rouw? Persoonlijk vind ik het nergens voor nodig, en ik denk de meeste mensen niet”, reageert Shashank Yadav. Hij is met een groep vrienden neergestreken op een van de keurig aangeharkte gazons. „Ik denk dat de regering de dag heeft ingesteld uit beleefdheid. Het is goed voor de diplomatie tussen India en het Verenigd Koninkrijk. Maar het zegt niets over emotie van gewone mensen.” Hij wijst om zich heen, naar stellen die picknicken en kinderen die spetteren met het water van in de nationale driekleur belichte fonteinen. „Misschien hoorde de koningin over deze dekolonisatie in Delhi en hield ze het toen voor gezien”, zegt Archit, een van Shashanks vrienden, gekscherend over het samenvallen van de twee nieuwsfeiten.

We kunnen Elizabeth niet persoonlijk verantwoordelijk houden voor de wandaden die zijn begaan in tweehonderd jaar onder de Britten. Maar de Kroon staat wel bovenaan het koloniale systeem dat hier werd opgetuigd

Aashish Kochhar Student in India

De reacties op het overlijden van Elizabeth zijn het beste te omschrijven als ‘gemengde gevoelens’, bijvoorbeeld in de koppen van Indiase kranten dit weekend. De 96-jarige was een publiek figuur aan de andere kant van de wereld. India was al onafhankelijk toen ze aantrad.

„Elizabeth was nooit een Indiase koningin. We hebben geen verbinding met haar als persoon”, zegt de masterstudent geschiedenis Aashish Kochhar (23) aan de telefoon. Wel maakt hij zich druk om haar positie: die van het staatshoofd van de voormalige overheerser. „We kunnen Elizabeth niet persoonlijk verantwoordelijk houden voor de wandaden die zijn begaan in tweehonderd jaar onder de Britten. Maar de Kroon staat wel bovenaan het koloniale systeem dat hier werd opgetuigd.”

Het steekt veel Indiërs, van onderzoekers tot politici, dat de koningin zich nooit uitgebreid uitsprak over het leed onder de Britse heerschappij, of haar excuses aanbood. De keren dat zij er wel op inging veroorzaakten controverse in India. Tijdens een banket in 1997 noemde de koningin (toen 71 jaar) de „onfortuinlijke, moeilijke episodes in onze geschiedenis, die we niet kunnen herschrijven”. Ze had het daarbij over de slachtpartij in de Noord-Indiase stad Amritsar, waar in 1919 een Britse generaal het vuur liet openen op honderden, misschien wel duizenden, burgers. Tijdens het bezoek aan de gedenkplaats, een dag later, betwijfelde Elizabeths echtgenoot, prins Philip, hardop het genoemde dodental. Hij had de zoon van de verantwoordelijke generaal, Reginald Dyer, er immers zelf ooit over horen vertellen.

„Van de hoogste autoriteit in het verantwoordelijke systeem, hoeven wij niet te horen dat kolonialisme een moeilijke tijd was. Wij hebben dat erváren”, klinkt de verontwaardiging van geschiedenisstudent Kochhar, die uit Amritsar komt. Zijn vader onderzocht het bloedige drama. „In onze stad voel je nog steeds de impact van het geweld.”

De wonden die de Britse heerschappij sloeg, zijn volgens de jonge historicus zo doordringend geweest voor getroffenen dat compensatie „zowat zinloos is, niet te berekenen”. Maar sorry zeggen zou volgens hem niet zo moeilijk moeten zijn. „Nogmaals: het gezicht maakt geen donder uit. Als Charles excuses maakt, dan doet hij dat namens het systeem. Dáár zijn we boos op.”

“/>
Elizabeth II en haar echtgenoot prins Philip na een jachtpartij in het Indiase Rajasthan, in 1961.
Foto EPA

Kenia

De dood van koningin Elizabeth heeft weinig emoties losgemaakt in Afrika, waar slechts 6 procent van de bevolking boven de zestig jaar is en de jeugd haar rol tijdens het kolonialisme alleen uit de geschiedenisboeken kent. „Ik voel geen emoties bij haar overlijden, maar als eerbetoon aan de vele onschuldige doden daar waar de Union Jack wapperde, zou ik die wel moeten hebben”, schreef de prominente journalist en schrijver Roy Gachuhi in de Keniaanse krant Daily Nation.

Ook een andere schrijver, Kuntai Parselelo, viel de lauwe reacties op, in contrast met eerdere koninklijke gebeurtenissen. „Bij Diana’s dood huilden Kenianen nog in het openbaar en bij de trouwerij van prins William verdrongen ze zich voor de tv-schermen, maar de magie van de monarchie is er van af”.

De bevrijde volkeren hebben elk op hun eigen wijze een nieuwe relatie ontwikkeld met hun voormalige heersers in Londen. Afrikaanse autocraten bewonderden Elizabeths standvastigheid en de pracht en praal van de monarchie. Na haar dood zijn er vanuit de presidentiële paleizen louter verklaringen vol lof naar Londen verstuurd. President Uhuru Kenyatta van Kenia omschreef Elizabeth als „een wereldwijd icoon van onbaatzuchtige dienstbaarheid aan de mensheid”.

Uit Zuid-Afrika kwam wél een giftige reactie, ongebruikelijk op een continent waar volgens de tradities doorgaans geen slechte woorden vallen bij sterfgevallen. Julius Malema noemde haar dood, tijdens een bijeenkomst van zijn goeddeels uit jongeren bestaande Economic Freedom Fighters, „een verlossing”. „Door om de koningin te rouwen en haar te prijzen, vier je het kolonialisme”.

Voor radicale jongeren belichaamt de Britse monarchie de vernietiging van Afrika gedurende de koloniale periode. Haar dood is, volgens de verklaring van Malema’s partij, „een herinnering aan een zeer tragische periode in dit land en de geschiedenis van Afrika”. Volgens Malema heeft de koningin nooit „de misdaden erkend die Groot-Brittannië, en haar familie in het bijzonder, over de hele wereld hebben begaan”.

Dat historische leed, waar jongeren over leerden op school en dat ouderen kennen uit ervaring, klonk door in de woorden van George Tarus, werkzaam bij de plaatselijke overheid in de regio Nandi in West-Kenia. Daar vond in 1905 een van de meer bekende misdaden van de Britten plaats, toen ze onder het voorwendsel van onderhandelingen verzetsstrijder Koitabel Arap Samoei uitnodigden, maar hem tijdens de bijeenkomst onthoofdden. Zijn hoofd werd naar London gebracht. Tarus zei, tegen het tv-station Citizen: „We willen zijn hoofd terug en een verontschuldiging van de Britten.”

“/>
Portretten van Elizabeth II en president Kwame Nkrumah, bij het Britse staatsbezoek aan Ghana in 1961.
Foto AP

Koningin Elizabeth had een zwak voor Zuid-Afrika en Kenia. Ze werd koningin in Kenia, waar ze op bezoek was toen haar vader onverwachts overleed. Op haar safari verbleef ze op 5 februari 1952 ten noorden van de hoofdstad Nairobi in het Treetops, een hotel gebouwd in bomen. Gefascineerd door de wilde dieren, zoals opgetekend door de jager Jim Corbett in het gastenboek, „klom voor het eerst in de geschiedenis van de wereld een jong meisje op een dag als prinses in een boom, en klom ze er de volgende dag als koningin weer uit”.

Inmiddels was de guerrillastrijd begonnen van de Mau Mau, een beweging die de door de Britten gestolen landerijen terugeiste. De Mau Mau staken bij een van hun acties het Treetops Hotel in brand (het werd in 1957 herbouwd). De Mau Mau-strijders probeerden nog de aandacht van de kroning van Elizabeth weg te trekken door een eigen Mau Mau-koningin te installeren, maar zij werd gearresteerd en kreeg tien jaar gevangenisstraf. De Britten kondigden de noodtoestand af en tienduizenden Kenianen werd opgesloten in detentiecentra, waar ze werden gemarteld en geëxecuteerd.

Afrikaanse diaspora

Veel Afrikanen uit de diaspora lieten zich de afgelopen dagen kritisch uit over het overlijden van koningin Elizabeth. Op sociale media doen verschillende memes en dansvideo’s de ronde. Op een van die memes is te zien hoe iemand overeind schiet in zijn doodskist met daarbij de tekst ‘Koningin Elizabeth wanneer ze zich realiseert dat ze een diamant van 400 miljoen euro die ze uit Afrika heeft gestolen, is vergeten mee te nemen’. Het is een sneer naar het koningshuis vanwege zijn rol bij de handel van diamanten en de roofkunst uit het Afrikaanse continent die zich in de collectie van het British Museum bevindt.


Lees ook Overlijden Britse koningin aanleiding tot relletje in VS

De roots van de 34-jarige Shane Hudson liggen in Jamaica, onderdeel van het Gemenebest en dus met de Britse monarch als staatshoofd. „Ik heb er niets mee. Het land van mijn (voor)ouders heeft veel te verduren gehad. Eerst werden we verhandeld alsof we geen mensen van vlees en bloed zijn en nu zijn we onderdeel van iets waar we nooit om hebben gevraagd”. De frustratie van Hudson is merkbaar wanneer hij een gromgeluid maakt. Hij slaakt een diepe zucht en gaat verder: „Ik rouw om alle bezittingen, geschonden mensenrechten en getraumatiseerde levens die zijn verwoest tijdens de heerschappij van koningin Elizabeth. Haar dood is een brute herinnering dat oorlogsmisdadigers worden geëerd, terwijl hele bevolkingen en samenlevingen met de littekens van koloniaal en genocidaal geweld achterblijven”.

„De macht en rijkdom van het Britse rijk is gebaseerd op imperialisme, kolonialisme en genocide van volkeren”, zegt de Marokkaans-Spaanse Chaima Boukharssa. „Stammen en gemeenschappen werden eeuwenlang oneerlijk behandeld en uitgebuit. En de koningin stond aan het hoofd van het Britse Rijk tijdens deze afschuwelijke tijd”. Boukharssa is antikoloniaal activist en coördinator bij Afro-colectiva, een mensenrechtenorganisatie die zich onder meer bezighoudt met bewustzijn creëren over het koloniaal verleden van Europese landen.

“/>
Koningin Elizabeth II op Jamaica in 1953.
Foto Fox Photos/Hulton Archive/Getty

Op haar Instagrampagina heeft Boukharssa een uitlegvideo gemaakt voor haar duizenden volgers. Hierin legt ze uit wat de rol van de koningin is geweest tijdens de kolonisatie en de schade die ze daarmee heeft aangericht. Zo beschrijft ze hoe een miljoen Indiërs in Odisha omkwamen van de honger, omdat het Britse Rijk alle graanvoorraden had meegenomen, iets waar nooit excuses voor zijn aangeboden. En gaat ze in op de rol van de vorstin in Zuid-Afrika tijdens de apartheid. „Zij is het symbool van een gitzwart tijdperk en dat mogen we niet negeren”, zegt Boukharssa vastberaden.



Lees verder op:
https://www.nrc.nl/nieuws/2022/09/12/in-de-oud-kolonien-wordt-niet-alleen-gerouwd-om-elizabeth-ii-a4141621

Reacties

      Schrijf een reactie


      Let op. Het e-mailadres is niet verplicht maar hou er rekening mee dat deze wel gepubliceerd.

      Register New Account
      Wachtwoord opnieuw instellen