In Charles’ rijk gaat de zon straks misschien toch onder


Hoewel het Britse Rijk tijdens haar regeerperiode aanmerkelijk slonk, kon Koningin Elizabeth II tot aan het einde van haar ruim zeventig jaar op de troon bogen op een wapenfeit: de zon ging nooit onder in het gezamenlijke gebied waarvan zij staatshoofd was. Van Noord-Amerika en het Caribisch Gebied tot Oceanië rekende ze, buiten het Verenigd Koninkrijk, 84 miljoen mensen tot haar onderdanen in lidstaten van het Gemenebest met de Britse monarch aan het hoofd.

Ook in deze veertien zogeheten ‘realms’, onafhankelijke landen als Canada, Australië, Nieuw-Zeeland en een reeks eilandstaten in het Caribisch Gebied en de Stille Oceaan, wordt door sommigen gerouwd om het overlijden van de Queen, die er veelal is afgebeeld op bankbiljetten en postzegels en wier portret in overheidsgebouwen en rechtbanken hangt. Voor anderen roept het koloniale verleden, dat gepaard ging met slavernij en onderdrukking, juist vragen op over de blijvende band met een vorst in een ver buitenland.


Lees ook In de oud-koloniën wordt niet alleen gerouwd om Elizabeth II

De dood van Elizabeth II vormt voor veel van deze landen dan ook een keerpunt: in de meeste spelen discussies over de vraag of ze de Britse monarchie moeten afstoten. Een gevoel onder sommigen dat dat niet gepast was toen de veelal gerespecteerde koningin nog leefde, ebt weg nu zij ook in deze landen als staatshoofd is opgevolgd door de minder geliefde koning Charles III – al gaat het doorgaans niet om zijn persoon, maar om nationale aspiraties om volledig over het eigen lot te beschikken. Zo zei Gaston Browne, premier van Antigua and Barbuda, twee dagen na het overlijden van de koningin dat het kleine Caribische land binnen drie jaar een referendum wil houden over afschaffing van de monarchie. „Dit is geen vijandige handeling”, verzekerde hij het Britse ITV News, maar „een laatste stap om de cirkel van onafhankelijkheid compleet te maken.”

Waarnemers voorspellen een mogelijk domino-effect, waarbij de stap van het ene land zal dienen als inspiratie voor de bevolking van het andere. Het VK wordt door dat vooruitzicht geconfronteerd met een mogelijke afbrokkeling van de kern van het Gemenebest. Deze organisatie van in totaal 56 landen met historische banden met Groot-Brittannië, overwegend oud-koloniën, geldt in Londen sinds de Brexit als een alternatief voor de EU. Koninkrijken die in navolging van andere oud-koloniën als India, Pakistan en Zuid-Afrika de banden met de Britse monarchie verbreken, kunnen weliswaar lid blijven van het Gemenebest, toch symboliseert hun stap een verder verval van de Britse invloedssfeer.

Caribisch Gebied

Vooral in het Caribisch Gebied staat afschaffing van de monarchie in meerdere landen hoog op de politieke agenda. Het debat over kolonialisme en slavernij heeft er een impuls gekregen na de opkomst van de Black Lives Matter-beweging in 2020. Ook het Britse schandaal rond de slechte behandeling van de zogenoemde ‘Windrush generation’, naoorlogse immigranten uit het Caribisch Gebied in het VK, heeft er kwaad bloed gezet.

De eilandstaat Barbados, die sinds 1966 onafhankelijk is, zette in november vorig jaar de toon door afscheid te nemen van koningin Elizabeth als staatshoofd en een republiek te worden – een stap die er opvallend moeiteloos uitzag. De toenmalige kroonprins Charles was aanwezig bij de ceremonie en erkende naderhand tijdens een Gemenebest-top in Rwanda dat „het een zaak is voor elke lidstaat om te beslissen” of het banden met de Britse monarchie wil behouden of een republiek wil worden.

“/>

Barbados werd in 1966 onafhankelijk, maar behield koningin Elizabeth als staatshoofd. In november werd de eilandstaat alsnog een republiek.

Foto EPA

Dat republikeinse bewegingen in de Caribische regio sterk zijn, bleek eerder dit jaar ook bij een bezoek van Prins William en zijn vrouw Kate aan Jamaica, Belize en de Bahama’s ter gelegenheid van het platina regeerjubileum van de koningin. Die reis werd overheerst door oproepen tot schadevergoedingen voor het slavernijverleden. William noemde slavernij „walgelijk”, maar bood geen excuses aan. Het doel om tijdens de reis een modern gezicht van het koningshuis te tonen en daarmee landen te overtuigen om het voorbeeld van Barbados niet te volgen, mislukte.

We kunnen geen staatshoofd hebben dat duizenden kilometers verderop woont en geen gevoel heeft voor wat er lokaal speelt

Henry Usher Minister van Constitutionele Hervormingen in Belize

De premier van Jamaica, een land 2,8 met miljoen inwoners dat in 1962 onafhankelijk werd, zei voor de camera’s tegen William dat het stappen zou zetten om een republiek te worden. Ook Belize, een land met 400.000 inwoners in Midden-Amerika dat in 1981 onafhankelijk werd, wil het voorbeeld van Barbados volgen. Het land heeft een commissie voor hervorming van de grondwet opgezet. „Ik denk dat het belangrijk is dat we geen staatshoofd kunnen hebben dat duizenden kilometers verderop woont en geen gevoel heeft voor wat er lokaal speelt”, zei de verantwoordelijke minister, Henry Usher, tegen The Washington Post.

Australië en Nieuw-Zeeland

De Australische premier Anthony Albanese zegt dat het ‘niet het moment’ is om het over een republiek te hebben. De republikeinse beweging heeft daar gehoor aan gegeven en heeft beloofd geen campagne te voeren tijdens de officiële rouwperiode. Maar volgens John Warhurst, hoogleraar politicologie aan de Australian National University in Canberra, slaat de regering de plank mis. „De reactie is overdreven voorzichtig. Ik denk dat ze de stemming bij Australiërs verkeerd inschatten. Men is niet zo enthousiast over de monarchie.”

In 1999 stemde een kleine meerderheid van 55 procent van de Australiërs tegen een republiek tijdens een referendum. Maar dat is inmiddels meer dan twee decennia geleden, en de Australische demografie is sindsdien behoorlijk veranderd. Wat vindt een kwart van de Australiërs die in het buitenland is geboren van de monarchie? Warhurst: „Veel immigranten komen uit een voormalige Britse kolonie, zoals India. Daar staan ze over het algemeen niet sympathiek tegenover het koningshuis.”

“/>

De beeltenis van Elizabeth II werd na haar overlijden geprojecteerd op het beroemde operagebouw in Sydney.

Foto Mark Baker/AP

Vooral onder de inheemse bevolking wordt het klakkeloos accepteren van koning Charles III ter discussie gesteld. Deze groep heeft een complexe relatie met het koningshuis. Sommige Aboriginal mensen koesteren warme herinneringen aan Elizabeth, voor anderen is ze de belichaming van het Britse imperialisme dat hen van hun land beroofde.

De Aboriginal vlag wappert halfstok naast de Australische vlag op de Harbour Bridge in Sydney. Dat gaat veel mensen te ver. „Je kunt niet van Aboriginal mensen verwachten dat we het leven van de koningin vieren en dat we verdrietig zijn. Onder haar toezicht zijn verschrikkelijke misdaden gepleegd tegen de inheemse bevolking van dit land”, zegt Sandy O’Sullivan, hoogleraar Inheemse Studies aan Macquarie University. „De koningin is niet alleen een boegbeeld of slechts een toeschouwer van kolonisatie en onderdrukking, ze heeft actief het systeem in stand gehouden.”

De koningin is niet alleen een boegbeeld of slechts een toeschouwer van kolonisatie en onderdrukking, ze heeft actief het systeem in stand gehouden

Sandy O’Sullivan Hoogleraar Inheemse Studies aan Macquarie University

Dat de soeverein wel degelijk politieke macht heeft, wordt volgens O’Sullivan bewezen door het ontslag van zittend premier Gough Whitlam in 1975. Die werd door de gouverneur-generaal, de plaatsvervanger van de koningin in Australië, de laan uitgestuurd omdat hij zijn begroting niet op orde kreeg. Het opmerkelijke voorval ging de geschiedenisboeken in als ‘The Dismissal’.

Veel Australische politici, onder wie premier Albanese, zijn voorstanders van een republiek. Zijn in mei aangereden regering heeft zelfs een minister voor de republiek. Om een republiek te worden is een nieuw referendum vereist. Maar deze regeerperiode staat al een referendum over de invloed van de inheemse bevolking in het parlement op de planning, en dat kan ervoor zorgen dat een referendum over de republiek op de lange baan wordt geschoven, vreest Warhust. „Het kan nog zeker vijf tot tien jaar duren. Tegen die tijd is Charles rond de 80 jaar.”


Lees ook Niet elke Schot staat in de rij voor het afscheid, over republikeinse sentimenten in Schotland

In Nieuw-Zeeland staat de kwestie de komende jaren nog niet op de agenda. Het land heeft een veel minder sterke republikeinse beweging dan buurland Australië. Hier is nooit een referendum gehouden. Uit peilingen blijkt een meerderheid voor de monarchie. Toch heeft premier Jacinda Ardern (42) gezegd dat een republiek er „waarschijnlijk nog in mijn leven” gaat komen.

Canada

In Canada, met zijn 38 miljoen inwoners het grootste land na het VK waarvan Charles koning is geworden, ligt eventuele afschaffing van de monarchie lastig. Historisch gezien is loyaliteit aan de Britse kroon een fundament van het land: Canada is gevormd door Britse koloniën in Noord-Amerika die in de achttiende eeuw niet meededen aan de Amerikaanse Revolutie. Tot op de dag van vandaag onderscheidt de monarchie Canada van buurland de Verenigde Staten.

Elizabeth, die voor bijna de helft van het 155-jarig bestaan van Canada staatshoofd was en al decennialang staat afgebeeld op onder meer het bankbiljet van 20 Canadese dollar, heeft zeker in Engelstalig Canada een toegewijde achterban. Tijdens haar regeerperiode bezocht ze Canada 22 keer, meer dan welk ander land ook. „Ze was een van mijn favoriete personen in de wereld”, zei de Canadese premier Justin Trudeau, haar twaalfde Canadese premier, na haar overlijden.

Toch heerst onder de Canadese bevolking groeiende onverschilligheid over het Britse koningshuis. Uit een opiniepeiling in april bleek dat slechts 26 procent van de Canadese bevolking van mening is dat het land ook na het overlijden van koningin Elizabeth II een monarchie moet blijven. „Het is ongepast dat Canada in de 21ste eeuw een Britse monarch als staatshoofd heeft”, zegt Tom Freda van de organisatie Citizens for a Canadian Republic, vanuit Toronto. „De koninklijke familie staat in cultureel en geografisch opzicht ver van Canada af, de meeste Canadezen denken zelden aan hen.” Volgens Freda is de tijd rijp om de Canadese banden met de monarchie te verbreken. Dat zou „de laatste stap naar onafhankelijkheid” zijn, meent hij.

Tegenstanders en politici zeggen echter dat dat te moeilijk is: er zou een grondwetswijziging voor nodig zijn die zou moeten worden goedgekeurd door het federale parlement en de parlementen van alle tien de Canadese provincies. Bovendien wordt vaak als argument aangevoerd dat het huidige systeem prima werkt: ‘if it ain’t broke, don’t fix it’.

“/>

De Canadese premier Justin Trudeau tekent het condoleanceregister voor Elizabeth. Hij noemde haar „een van mijn favoriete personen in de wereld”, maar slechts 26 procent van zijn landgenoten vindt dat Canada na haar dood een monarchie moet blijven.

Foto Justin Tang/AP

Waarnemers menen echter dat deze argumenten na het overlijden van koningin Elizabeth zullen worden ingehaald door de publieke opinie. „Een groeiend aantal Canadezen is voor afschaffing van de monarchie”, zegt Benoit Pelletier van de Universiteit van Ottawa. „Er zal een debat over dat onderwerp worden gevoerd in andere landen, en ik weet zeker dat Canadezen dat debat ook zullen willen voeren.” En de politici zullen daar niet tegenin gaan.



Lees verder op:
https://www.nrc.nl/nieuws/2022/09/15/in-charles-rijk-gaat-de-zon-straks-misschien-toch-onder-a4142019

Reacties

      Schrijf een reactie


      Let op. Het e-mailadres is niet verplicht maar hou er rekening mee dat deze wel gepubliceerd.

      Register New Account
      Wachtwoord opnieuw instellen